جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
553
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
افراد ديگر خانوادهء شاهى - بقيهء پسران شاه كودكانى هفت و هشت ساله و اطفال خردسالترند كه ثمرهء ازدواجهاى اخير شاه با دختران جوان است . از آنچه تا اينجا بيان شده استنباط مىشود كه در وجود هيچيك از فرزندان شاه آثار هيبت و بزرگى پدر وجود ندارد و با آنكه دربارهء جانشين شاه احتمال كشمكش بسيار بعيد است ، ولى شخصيتى به جاى او خواهد نشست كه هنوز صفات اخلاقيش مرموز مىنمايد و اگر او در عمل ، سلطانى سست عنصر باشد مايهء تعجب احدى نخواهد شد و هرگاه پادشاه ستوده و صالحى بشود خيلىها حيرت خواهند نمود . برادران شاه - حال كه از خانوادهء شاهى سخن ميگوئيم روا نيست كه نام برادران شاه را هم به ميان نياوريم هرچند كه هيچيك از ايشان جز درجه و عنوان اهميتى ندارند . مسنترين برادر شاه ، عباس ميرزا ملكآراست كه چهل سال پيش مدعى احتمالى تخت و تاج به شمار مىرفته و پس از مسلم گشتن پادشاهى برادر به تهران دعوت و در آنجا وزير تجارت و رئيس افتخارى شوراى دولتى و سپس حاكم قزوين و جاهاى ديگر شد . بواسطهء دلزدگى ناشى از ساليان دراز تبعيد ، او ديگر حال و هوسى براى مقام ندارد و زندگى ملى خود را مختوم تلقى مىكند . دومين برادر شاه عبد الصمد ميرزا عز الدوله است كه تا اين اواخر وزير عدليه بود و در سفر قبلى همراه شاه به اروپا رفت . وى فرانسه و انگليسى مىداند و موقع امپراتور شدن تزار فعلى براى مراسم تهنيت به مسكو اعزام گرديد . از لحاظ سياسى او هيچگونه نفوذى ندارد و اكنون براى بار دوم حاكم همدان است . سومين و آخرين برادر زندهء شاه محمد تقى ميرزا ركن الدوله است كه در فصل سابق راجع به والى خراسان از او صحبت داشتيم و شهرت دارد كه حاكم نيرومندى نبوده است و بيشتر آلت دست پيشكارش بوده كه از طرفداران جدى روسيه است و به همين مناسبت هم او را در سال جارى از آنجا احضار كردند . بنابراين هر سه برادر بههيچوجه از اركان سياسى به شمار نمىروند و معروف است كه سرنوشت هركدام از ايشان بسته به نظر عنايت همايونى است .